KUALA LUMPUR, 1 Jun – Penganjuran wacana ilmiah sempena Pesta Buku Antarabangsa Kuala Lumpur 2026 menjadi platform penting dalam memperkukuh jaringan akademik serantau menerusi perkongsian idea dan pengalaman berkaitan akses terbuka (open access) dalam penerbitan ilmiah.
Sesi Bicara Santai Penerbitan yang bertajuk “Strengthening the ASEAN Academic Ecosystem: A Collaborative Approach to Open Access” berlangsung pada 1 Jun 2026, dari jam 10.30 pagi hingga 12.30 tengah hari di World Trade Centre Kuala Lumpur.
Program ini menampilkan tiga tokoh penerbitan akademik antarabangsa sebagai panel jemputan. Antaranya ialah Michael Duckworth, Pengarah Hong Kong University Press, yang terkenal dengan pengalamannya dalam memperluaskan penerbitan akademik bertaraf antarabangsa.
Turut menyertai panel ialah Peter Schoppert, Pengarah National University of Singapore Press, yang akan berkongsi perspektif mengenai perkembangan penerbitan ilmiah dan kerjasama akademik rentas negara di rantau ASEAN.
Sementara itu, wakil Malaysia, Nordiana Hamzah, yang merupakan Pengarah Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris, turut tampil sebagai panel untuk membincangkan peranan institusi pendidikan tinggi dalam memperkasakan akses terbuka dan keterlihatan penyelidikan tempatan di peringkat global.
Sesi wacana tersebut dikendalikan oleh Malia Taibi, Pengarah Penerbit Universiti Malaysia Sarawak, yang bertindak sebagai moderator bagi memudah cara perbincangan antara panel dan peserta.
Menurut penganjur, fokus utama sesi ini adalah untuk meneroka pendekatan kolaboratif dalam membangunkan ekosistem akademik ASEAN yang lebih inklusif, mampan dan berdaya saing secara penerbitan akses terbuka. Perbincangan juga menyentuh cabaran serta peluang dalam memperluaskan akses kepada hasil penyelidikan, selain menggalakkan perkongsian ilmu tanpa sempadan.
Menurut Peter Schoppert, Pengarah National University of Singapore Press, model penerbitan akses terbuka (open access) menawarkan pelbagai manfaat kepada komuniti akademik dan masyarakat umum. Beliau berkata, antara kelebihan utama sistem tersebut ialah keupayaannya memperluaskan capaian terhadap hasil penyelidikan dan ilmu pengetahuan tanpa halangan kos kepada pembaca. Melalui pendekatan ini, penemuan penyelidikan, idea baharu dan bidang tujahan tertentu dapat diakses secara percuma oleh penyelidik, pelajar, pembuat dasar serta masyarakat umum, sekali gus meningkatkan penyebaran ilmu dan impak penyelidikan kepada khalayak yang lebih luas.
Walau bagaimanapun, beliau menjelaskan bahawa model akses terbuka turut berdepan beberapa cabaran, khususnya dari aspek kelestarian kewangan. Walaupun kandungan diterbitkan secara percuma kepada pembaca, proses penerbitan masih memerlukan kos yang tinggi melibatkan penyuntingan, semakan rakan sebaya (peer review), reka bentuk, pengurusan platform digital serta penyelenggaraan arkib penerbitan. Dalam jangka panjang, keadaan ini boleh menimbulkan tekanan kewangan kepada penerbit sekiranya tiada model pembiayaan yang mampan.
Sehubungan itu, beliau berpandangan bahawa sistem akses terbuka memerlukan model perniagaan yang seimbang atau diamond-shaped business model, iaitu gabungan antara kandungan yang dibiayai melalui Article Processing Charges (APC) dan kandungan yang boleh ditawarkan secara percuma melalui sokongan institusi, geran atau sumber pembiayaan lain. Pendekatan tersebut diyakini dapat memastikan akses kepada ilmu terus diperluaskan tanpa menjejaskan kelangsungan operasi penerbit akademik.
Sementara itu, Nordiana Hamzah, Pengarah Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris, berpendapat bahawa pelaksanaan sistem akses terbuka di Malaysia lebih sesuai diaplikasikan kepada penerbitan artikel jurnal ilmiah berbanding buku akademik. Menurut beliau, jurnal ilmiah lazimnya berfungsi sebagai medium penyebaran hasil penyelidikan dan pengetahuan baharu yang memerlukan capaian luas dalam kalangan komuniti akademik. Oleh sebab itu, masa depan akses terbuka bagi jurnal ilmiah dilihat lebih cerah dan berpotensi menjadi amalan utama dalam ekosistem penerbitan akademik negara.
Namun begitu, bagi penerbitan buku ilmiah, pendekatan akses terbuka masih berdepan beberapa kekangan, khususnya dalam konteks institusi pengajian tinggi awam (IPTA). Beliau menjelaskan bahawa sebahagian besar penerbit universiti mempunyai tanggungjawab untuk menjana pendapatan sebagai salah satu petunjuk prestasi utama (KPI) organisasi. Oleh itu, penerbitan buku secara akses terbuka berpotensi mengurangkan pulangan hasil jualan dan menjejaskan keupayaan penerbit untuk menampung kos penerbitan. Keadaan ini lebih ketara bagi buku ilmiah yang mempunyai nilai komersial dan pasaran yang masih berupaya menjana pendapatan kepada universiti.
Sehubungan itu, beliau berpandangan bahawa universiti awam perlu berbincang secara kolektif bagi mewujudkan satu model perniagaan (business model) akses terbuka yang komprehensif dan mampan untuk penerbitan jurnal serta buku ilmiah. Model tersebut perlu mengambil kira aspek pembiayaan, perkongsian kos, sokongan institusi, insentif kepada penerbit universiti dan kelestarian operasi penerbitan akademik. Bagi buku ilmiah yang mempunyai nilai komersial, pendekatan akses terbuka perlu diperhalusi terlebih dahulu agar keseimbangan antara penyebaran ilmu dan penjanaan pendapatan dapat dicapai.
Selain itu, beliau turut mencadangkan agar universiti-universiti awam di Malaysia mewujudkan sebuah repositori akses terbuka yang tersendiri sebagai platform penyimpanan, pemeliharaan dan penyebaran khazanah ilmiah negara. Repositori tersebut bukan sahaja dapat meningkatkan keterlihatan hasil penyelidikan tempatan, malah berperanan penting dalam memelihara warisan budaya, sejarah, bahasa dan pengetahuan Malaysia yang berasaskan kajian ilmiah untuk manfaat generasi akan datang.
Justeru, walaupun konsep akses terbuka mempunyai potensi besar dalam memperluaskan penyebaran ilmu, pelaksanaannya bagi penerbitan buku ilmiah di Malaysia masih memerlukan penelitian yang lebih mendalam dari aspek model pembiayaan, sokongan institusi dan kelestarian operasi penerbit sebelum dapat dilaksanakan secara meluas.
Penganjuran program ini mencerminkan komitmen berterusan komuniti akademik dan penerbit universiti dalam menyokong agenda keterbukaan ilmu serta memperkukuh kedudukan ASEAN sebagai hab penyelidikan dan penerbitan ilmiah yang berpengaruh di peringkat antarabangsa.
Sesi tersebut terbuka kepada para akademik, penyelidik, penerbit, pelajar pascasiswazah dan orang awam yang berminat untuk memahami perkembangan terkini dalam landskap penerbitan akademik global serta peranan akses terbuka dalam mempercepat penyebaran ilmu pengetahuan.